duża rozdzielczość

duża rozdzielczość

Cordyceps tuberculata (Lebert) – nowy gatunek grzyba entomofaga na Słowacji.

W poprzednim numerze pisałem o znalezieniu na Słowacji egzemplarza Cordyceps entomorrhyza w lecie 2002. Ten numer czasopisma jeszcze się nie zdążył ukazać a tymczasem na północy Słowacji został znaleziony nowy gatunek tego rodzaju: Cordyceps tuberculata. Jest to gatunek występujący na znacznym obszarze. Znajdowano go w Europie
( Dania, Anglia, Polska, europejska część byłego ZSRR), w Azji Wschodniej, w Indiach, na Nowej Zelandii, w Północnej i Południowej Ameryce. Liczba wymienionych krajów i kontynentów mogłaby sugerować, że jest to popularny i częsty gatunek ale tak nie jest. Mimo kosmopolitycznego charakteru grzyba znaleziska są niezwykle rzadkie.
Ten gatunek grzyba jest stosunkowo łatwy do oznaczenia; grzyb wyrasta na ciele owada a grzybnia wytwarza na nim biały nalot, który prawie całkowicie pokrywa napadniętą ofiarę i przykleja ją do podłoża. Ćmy, na których grzyb najczęściej pasożytuje są rzadko umocowane na ziemi, najczęściej podłoże stanowią liście, gałązki, konary drzew albo inne przedmioty. Jest interesujące, że zaatakowany owad najczęściej wychodzi na końce tych przedmiotów. W odróżnieniu od innych gatunków Cordyceps, gatunek opisywany w niniejszym artykule nigdy nie był znaleziony na owadzie znajdującym się na ziemi.
Z białej powłoki wyrastają na wszystkie strony białe, szare albo białożółte wyrostki Stanowiące podkładki( stromy) o wysokości od 2 do 15 mm i średnicy 1,5 do 3 mm. Liczba wyrostków bywa różna, od kilku do 24 ( Koval 1984). Nasz egzemplarz ma ich ponad pięćdziesiąt. Otocznie (perithecium) tworzące zarodniki wyrastają z różnych miejsc grzybni co powoduje, że powstają różne formy i warianty dzięki czemu grzyb ma wiele odmian. W miejscu powstania otoczni wytwarzają się białe, watowate kłębuszki.( Koval 1984). Niekiedy wyrastają z całej powierzchni grzybni, czasem w środku, lub na końcach wyrostków a czasem są rozrzucone po podkładkach. Są żółtopomarańczowe do jasnobrązowych. Po wyschnięciu grzyb żółknie, dotyczy to szczególnie podkładek.
Cordyceps tuberculata pasożytuje na poczwarkach a głównie na dojrzałych owadach różnych gatunków motyli nocnych ( ciem) a m.in. Sphingidae i Noctuidae. Grzyb występuje najczęściej w jesieni od września aż do zimy a także we wczesnych miesiącach wiosennych. Często bywa fotografowany już na terenie zaśnieżonym.
Na Słowacji egzemplarz Cordyceps tuberculata został znaleziony na granicy Tatr i Orawy w dniu 5 października 2002, w okolicach Oravicy przez polskiego mikologa Wiesława Kamińskiego wspólnie z przyjacielem T. Ruchlewiczem ( w rzeczywistości nie byłem obecny przy znalezieniu grzyba, ani nie fotografowałem go. Autorem znaleziska i jego fotografii wykorzystanych w tekście, a dostępnych w internecie na stronie www. grzybypodhala.prv.pl, jest Wiesław Kamiński (Zenit) mycolog – amator z Krakowa oraz Pawęł Chilecki z Zakopanego przyp. tłum.). On ( W. Kamiński) korzystając z poradni mikologicznej wysłał zdjęcia do Słowackiego Muzeum Narodowego. Nieco później wysłał także egzemplarz grzyba dla jego dokładnego oznaczenia a jednocześnie jako dar do muzealnych zbiorów mikologicznych. Równocześnie autor zdjęć podał dokładne dane o znalezisku.
Grzyb został znaleziony na końcu starego, martwego drzewa szpilkowego, leżącego na ziemi i zanurzonego w mchu, w lesie świerkowym na wysokości 850 m npm. Grzyb wyrastał z ciała ćmy o długości 2,6 cm. Ćma była całkowicie pokryta grzybnią. Utrudniało to dokładne oznaczenie owada. Wiele oznak wskazuje, że był to egzemplarz z rodziny Noctuide.
Dokładniejsze oznaczanie mogłoby zniszczyć egzemplarz grzyba z owadem.

W dniu znalezienia grzyb był w stadium rozwoju. Krakowscy mikologowie wrócili na miejsce znaleziska po 15 dniach i ponownie sfotografowali grzyba. Grzyb był wyraźnie większy a na wierzchołkach podkładek ( strom) zaczęły się wytwarzać watowate kłębuszki a w nich żółtopomarańczowe peritecia co potwierdziło, że jest to jednak Cordyceps tuberculata f. genuina ( Kobayashi). Taksonomiczna wartość form i odmian tego grzyba nie zawsze jest pewna ponieważ na jednym motylu mogą pasożytować różne odmiany ( Koval, 1984).

Podczas pisania tego artykułu otrzymałem zaskakującą wiadomość od polskich mikologów, że znaleziono następny egzemplarz tego gatunku niedaleko od pierwszego stanowiska. Grzyb został tym razem znaleziony i sfotografowany przez Pawła Chileckiego w listopadzie 2002 też koło Oravicy. Tym razem egzemplarz Cordycep tuberculata wyrósł na motylu ( ćmie) siedzącym na korze bocznej strony pnia powalonego buka. Grzyb miał o wiele mniej podkładek (strom) jak poprzedni ale wyrostki były grubsze i dłuższe. Żywicielem grzyba był znowu motyl.

Znalezisko Cordyceps tuberculata ( Lebert) to pierwsze znalezisko tego rodzaju na Słowacji a siódme w tej części Europy. Wiekszość informacji o owadach, na których pasożytują grzyby jest często niedokładna i dotyczy rzędów a najwyżej rodzin. Rzadko zdarza się określenie rodzaju czy gatunku. Często powodują to przyczyny obiektywne. W naszym przypadku nie dało się uczynić nic więcej ponieważ nie chcieliśmy uszkodzić grzyba. Rzadkość tego typu znalezisk może wynikać także stąd, że grzyby występują dość późno kiedy mało kto chodzi do lasu.
Oba egzemplarze C. tuberculata zostały umieszczone w mikologicznym depozytorium Słowackiego Muzeum Narodowego w Bratysławie.

Na koniec pragnę bardzo serdecznie podziękować panom W. Kamińskiemu, T. Ruchlewiczowi i P. Chileckiemu za przekazanie cennych informacji, samych grzybów i wspaniałych zdjęć do artykułu a K. Bucsekowi za pomoc przy oznaczaniu motyli.

Uwagi tłumacza: Jest nam niezmiernie miło, że autor artykułu, znany słowacki entomolog Vaclav Kautman potraktował nas, mikologów - amatorów jak prawdziwych mikologów z cenzusem. Warto wyjaśnić, ze często korzystamy z usług Pani Ivony Kautmanovej ze Słowackiego Muzeum Narodowego w Bratysławie. Pani Ivona jest specjalistką z zakresu mikologii a jej mąż, autor artykułu – entomologiem. Stąd wzięły się nasze kontakty. Pewne nieścisłości dotyczące znalezisk powstały stąd, że często pośredniczę w wymianie informacji pomiędzy poradnią mikologiczną a Wieśkiem Kamińskim, który robi fantastyczne zdjęcia grzybów. Naprawdę fotografuje Wiesiek. Ja czasem coś piszę ale uznanie mnie za fotografa traktuję jako zapowiedź kariery, którą mógłbym zrobić w tej dziedzinie o ile zacząłbym fotografować. T. Ruchlewicz.

Polecam zainteresowanym tematem artykuł Marcina S. Wilgi - "Drapieżne grzyby"
Zenit - Wiesław Kamiński